Tôi còn nhớ một buổi chiều tháng 4 năm 2024, khi đang ngồi trong quán cà phê ở Manila, một người bạn làm quản lý tại công ty khai thác Bitcoin lớn nhất Philippines gọi điện. Anh ấy bảo: "Đội ngũ kỹ thuật vừa tính toán lại, với giá điện hiện tại và phần thưởng khối sau halving, mỗi ngày chúng tôi đang âm 2.000 USD. Không biết có trụ nổi đến quý 3 không." Câu chuyện ấy không chỉ là của riêng anh ấy. Trong 7 ngày qua, ít nhất ba công ty khai thác niêm yết trên Nasdaq đã công bố cắt giảm 30% lực lượng khai thác, đồng thời tuyên bố chuyển hướng sang AI. Nhưng liệu AI có thực sự là phao cứu sinh, hay chỉ là một câu chuyện kể để trấn an nhà đầu tư?
Bối cảnh hiện tại không còn xa lạ với những ai từng trải qua mùa đông tiền số 2018 và 2022. Sau sự kiện halving tháng 4 năm 2024, phần thưởng khối Bitcoin giảm từ 6,25 BTC xuống 3,125 BTC. Trong khi đó, độ khó khai thác liên tục tăng do làn sóng máy ASIC thế hệ mới từ Bitmain và MicroBT được đưa vào vận hành. Kết quả là doanh thu khai thác trên mỗi TH/s đã giảm hơn 50% so với đầu năm. Các công ty lớn như Marathon Digital, Riot Platforms và CleanSpark đều ghi nhận lợi nhuận gộp âm trong quý 1, nếu không tính đến các khoản đầu tư tài chính phái sinh. Điều này đặt ra câu hỏi: mô hình kinh doanh khai thác tập trung, vốn dựa trên quy mô và chi phí điện thấp, có còn bền vững?
Phân tích kỹ thuật cho thấy một nghịch lý thú vị. Trong khi các công ty khai thác than rằng họ đang "chuyển đổi cơ sở hạ tầng để phục vụ AI", thực tế phần lớn trung tâm dữ liệu của họ được thiết kế riêng cho ASIC, không tối ưu cho GPU dùng trong đào tạo mô hình ngôn ngữ lớn. Tôi từng có dịp tham quan một cơ sở khai thác 50 MW ở miền nam Luzon, nơi họ lắp thêm 200 GPU NVIDIA H100 vào tháng 2. Nhưng quản lý vận hành thừa nhận: tỷ lệ sử dụng GPU chỉ đạt 40%, vì họ thiếu kỹ sư chuyên về hạ tầng AI và phần mềm điều phối tài nguyên. Họ đang chạy đua với thời gian, nhưng chưa có kế hoạch rõ ràng để tạo doanh thu từ số GPU đó. Điểm mù ở đây là: chi phí chuyển đổi từ khai thác sang AI không chỉ nằm ở phần cứng, mà còn ở năng lực tổ chức và vận hành, thứ mà các công ty khai thác vốn chỉ quen với việc chạy máy liên tục 24/7.
Dữ liệu từ các báo cáo tài chính quý 1 của 5 công ty khai thác hàng đầu cho thấy một xu hướng đáng lo ngại. Tổng chi phí vận hành (bao gồm khấu hao máy móc và điện) tăng 35% so với cùng kỳ năm ngoái, trong khi doanh thu từ khai thác giảm 22%. Doanh thu từ AI, nếu có, chỉ chiếm chưa đến 5% tổng thu. Điều này đồng nghĩa với việc các công ty đang đốt tiền mặt để duy trì hoạt động, và thị trường chứng khoán đã phản ứng bằng cách giảm định giá cổ phiếu của họ trung bình 40% từ đầu năm. Tuy nhiên, tôi cho rằng đây không phải là dấu hiệu của sự sụp đổ, mà là một quá trình thanh lọc cần thiết. Những công ty nào không có chiến lược dài hạn về năng lượng tái tạo hoặc hợp tác với các đối tác AI thực sự sẽ phải rời cuộc chơi.
Góc nhìn phản trực giác của tôi là: AI không phải là cứu cánh cho ngành khai thác trong ngắn hạn, nhưng nó là công cụ để các công ty này tái định vị mình như những nhà cung cấp hạ tầng năng lượng bền vững. Hãy nhìn vào trường hợp của một công ty khai thác nhỏ ở Thụy Điển: họ đã ký hợp đồng cung cấp nhiệt thải từ máy khai thác cho một trang trại thủy canh địa phương, giảm 15% chi phí điện. Đó là sự đổi mới thực sự, chứ không phải chạy theo buzzword AI. Trong khi các công ty lớn đang đổ tiền vào GPU để kể câu chuyện AI, họ quên mất rằng thị trường dịch vụ GPU cho AI đã bão hòa từ cuối năm 2025, với tỷ suất lợi nhuận giảm dần do cạnh tranh từ các ông lớn như Google Cloud và AWS. Tôi tin rằng chiến lược thông minh nhất lúc này là giảm quy mô khai thác, tập trung vào các mỏ có chi phí thấp nhất, và đầu tư vào nghiên cứu sử dụng năng lượng dư thừa cho các ứng dụng như sưởi ấm hoặc nông nghiệp công nghệ cao.
Câu hỏi đặt ra cho quý 2 này là: liệu các công ty khai thác có dám thừa nhận rằng mô hình kinh doanh cũ đã chết, và sẵn sàng bắt đầu lại từ đầu với một tầm nhìn khiêm tốn hơn? Tôi đã chứng kiến quá nhiều dự án trong quá khứ cố gắng bám víu vào những câu chuyện cũ cho đến khi kiệt quệ. Mùa đông tiền số không phải lúc nào cũng là thảm họa; nó là cơ hội để những người thực sự hiểu về giá trị dài hạn của blockchain và năng lượng phi tập trung xây dựng lại từ nền móng. Lắng nghe trước khi bạn viết code, và hãy lắng nghe cả tiếng thở dài của những cỗ máy ASIC đang hoạt động hết công suất nhưng không sinh lời. Đó mới là tín hiệu để thay đổi.