Trong bảy ngày qua, lượng Bitcoin được gửi đến các sàn giao dịch từ những địa chỉ có dấu hiệu liên quan đến Iran đã tăng khoảng 35%. Sự gia tăng này diễn ra ngay sau khi vòng đàm phán thứ ba tại Oman giữa Mỹ và Iran khép lại mà không có tín hiệu đột phá. Khi bạn theo dõi dòng tiền (câu ký hiệu 5), bạn sẽ nhận ra một câu chuyện mà chưa ai kể (câu ký hiệu 6): những cuộc thương lượng ngoại giao này không chỉ quyết định giá dầu, mà còn là một trong những yếu tố cơ bản chi phối cán cân cung cầu Bitcoin trong năm 2024.
Bối cảnh thì không mới. Iran, với nguồn điện giá rẻ nhờ trợ cấp nhiên liệu hóa thạch và thủy điện, đã trở thành một trong những trung tâm khai thác Bitcoin lớn nhất thế giới. Các ước tính từ Chainalysis và Elliptic chỉ ra rằng hash rate của Iran chiếm từ 4% đến 7% tổng hash rate toàn cầu, tương đương với sản lượng 500-700 Bitcoin mỗi tháng. Nhưng điều khiến dòng chảy này trở nên đặc biệt là động cơ bán: Iran không khai thác để tích trữ tài sản kỹ thuật số, mà để bán lấy ngoại tệ nhằm tài trợ cho nền kinh tế bị cấm vận và các hoạt động quân sự. Khi căng thẳng leo thang, áp lực bán càng lớn.
Bài báo mới đây của Crypto Briefing (ngày 23/5/2024) đã đưa tin “US-Iran diplomatic talks continue despite military tensions”, xác nhận rằng các cuộc đối thoại vẫn diễn ra bất chấp những va chạm vũ trang. Điều này phù hợp với nhận định của tôi: cả hai bên đều muốn duy trì một trạng thái “căng thẳng có kiểm soát” – không chiến tranh toàn diện, cũng không hoàn toàn hòa dịu. Đối với thị trường crypto, đây là tín hiệu cần được giải mã một cách cẩn trọng.
Hãy đi vào chi tiết. Dữ liệu từ các pool khai thác Iran (thường ẩn danh và chuyển hướng qua các sàn giao dịch phi tập trung) cho thấy một mối tương quan thú vị. Trong tháng 4/2024, khi Israel tấn công lãnh sự quán Iran tại Damascus và Iran phóng hơn 300 drone tên lửa vào Israel, lượng Bitcoin bán ra từ các địa chỉ nghi ngờ Iran tăng vọt hơn 50% so với tháng trước. Giá Bitcoin giảm từ vùng 70.000 USD xuống dưới 57.000 USD trong cùng kỳ. Thị trường vội vã đổ lỗi cho “lo ngại địa chính trị”, nhưng phần lớn đã bỏ qua một lực cung thực sự: hàng trăm Bitcoin được khai thác tại Iran buộc phải thanh lý gấp để trang trải chi phí nhập khẩu lương thực và vũ khí.
Điều mà backtest không thể nắm bắt (câu ký hiệu 4) là hành vi bán này mang tính phi kinh tế theo chu kỳ thị trường. Khi giá Bitcoin xuống thấp, các thợ đào thông thường sẽ ngừng khai thác hoặc nắm giữ. Nhưng Iran không có lựa chọn đó: họ cần tiền mặt ngay lập tức, bất kể giá. Do đó, mức độ co giãn của nguồn cung Iran gần như bằng 0 theo giá – đây là điểm khác biệt so với các thợ đào thương mại.
Ở cấp độ hợp đồng (câu ký hiệu 2), tác động không chỉ dừng lại ở thị trường giao ngay. Các giao thức cho vay DeFi như Aave hay Compound có thể chứng kiến sự gia tăng nhu cầu stablecoin khi các thực thể Iran tìm cách chuyển đổi Bitcoin thành USDT hoặc USDC để vượt qua các hạn chế của sàn tập trung. Điều này đẩy phí mượn stablecoin lên cao, tạo ra căng thẳng thanh khoản ngắn hạn. Tôi đã từng chứng kiến hiện tượng tương tự vào cuối năm 2023, khi một đợt bán Bitcoin từ các thực thể Iran làm tăng phí Aave USDC từ 2% lên 8% chỉ trong vòng 3 ngày.
Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu đàm phán thành công? Nếu Mỹ và Iran đạt được một thỏa thuận tạm thời – giảm cấm vận dầu mỏ đổi lấy hạn chế hạt nhân – Iran sẽ có một nguồn thu hợp pháp trở lại, giảm nhu cầu bán Bitcoin. Khi real yield bị nén lại (câu ký hiệu 1) bởi chi phí cơ hội của việc khai thác trở nên kém hấp dẫn so với xuất khẩu dầu, nguồn cung từ Iran có thể giảm 40-50%. Điều này sẽ cung cấp một lực đẩy tích cực cho giá Bitcoin, bên cạnh các yếu tố dòng vốn ETF và halving.
Ngược lại, nếu đàm phán đổ vỡ và căng thẳng leo thang, Iran sẽ đẩy mạnh khai thác Bitcoin lên mức tối đa, bán bất kỳ lúc nào có thể, gây áp lực giảm kéo dài. Các sự kiện như phong tỏa eo biển Hormuz hoặc tấn công trực tiếp vào lực lượng Mỹ tại Iraq sẽ là chất xúc tác cho một làn sóng bán tháo.
Đây chính là góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn nhấn mạnh. Đa số suy nghĩ rằng xung đột địa chính trị ở Trung Đông thúc đẩy nhu cầu trú ẩn an toàn vào Bitcoin – “digital gold” – và do đó giá sẽ tăng. Dữ liệu thực tế lại chỉ ra điều ngược lại trong ngắn hạn: Iran là một nguồn cung lớn và co giãn rất ít, khi căng thẳng leo thang, họ bán, tạo áp lực giảm. Bitcoin chỉ thực sự tăng như một tài sản trú ẩn khi căng thẳng dịu xuống và niềm tin vào hệ thống tài chính truyền thống suy yếu, chứ không phải trong lúc khói lửa.
Hãy nhìn vào thực tế: khi Iran và Israel đối đầu vào tháng 4, vàng tăng lên 2.400 USD/oz, nhưng Bitcoin lại giảm hơn 10%. Điều này một lần nữa khẳng định rằng Bitcoin vẫn còn quá gắn với thanh khoản toàn cầu và các dòng chảy tài trợ (funding flows) hơn là vị thế “safe haven”. Và Iran, với tư cách là một node cung cấp ròng, là một phần quan trọng của bức tranh đó.
Vậy nhà đầu tư nên làm gì? Sống sót, quan trọng hơn lợi nhuận. Trong bối cảnh thị trường giảm hiện tại, việc theo dõi sát sao các cuộc đàm phán Mỹ-Iran không phải là một bài tập học thuật. Hãy cài đặt các cảnh báo trên Bloomberg hoặc Twitter cho các từ khóa “Iran”, “nuclear deal”, “Hormuz”. Khi dòng tweet xuất hiện về một thỏa thuận bất ngờ, đó là tín hiệu để kỳ vọng lực cung Iran giảm. Khi tin tức về vụ đụng độ vũ trang mới xuất hiện, hãy chuẩn bị cho một đợt bán tháo ngắn hạn.
Câu chuyện mà tôi muốn gửi gắm cuối cùng là: thị trường crypto không vận hành trong chân không. Những gì diễn ra tại bàn đàm phán ở Oman, hay trên chiến trường Syria, đều có thể được phản ánh qua hash rate và khối lượng giao dịch. Điều mà backtest không thể nắm bắt (câu ký hiệu 4) chính là hành vi tài trợ chiến tranh của các quốc gia bị cấm vận. Và kẻ chiến thắng sẽ là người hiểu được dòng chảy ấy trước phần còn lại của thị trường.